वि. स. खांडेकर: मराठी साहित्याचा प्रथम ज्ञानपीठ विजेता लेखक

वि. स. खांडेकर म्हणजे विष्णु सखाराम खांडेकर. ११ जानेवारी १८९८ रोजी सांगली येथे जन्मलेले हे साहित्यिक मराठी साहित्याच्या इतिहासात अमिट छाप सोडून गेले. त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात १९१९ मध्ये 'श्रीमत् कालीपुराणम्' या पहिल्या कृतीने झाली आणि १९७४ मध्ये 'ययाति' प्रकाशित होईपर्यंत ही कारकीर्द अव्याहत सुरू राहिली. एका काळात ग्रामीण शिक्षक म्हणून काम करत असताना त्यांनी आपल्या उरलेल्या वेळात साहित्यरचना केली आणि सिंधुदुर्गातील एका टेकडीवर बसून त्यांनी लिहिलेल्या अनेक कलाकृतींमुळे ती जागा स्थानिकांनी "खांडेकरांची खुर्ची" म्हणून ओळखली जाऊ लागली.

सन्मान आणि पुरस्कार

खांडेकरांच्या साहित्यिक योगदानाची दखल अनेक सन्मानांनी घेतली गेली. १९४१ मध्ये ते सोलापूर येथे झालेल्या मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्ष झाले. भारत सरकारने १९६८ मध्ये त्यांना पद्मभूषण पुरस्काराने सन्मानित केले. १९७० मध्ये त्यांना साहित्य अकादमी फेलोशिप मिळाली. त्यांची सर्वात मोठी कामगिरी म्हणजे 'ययाति' या कादंबरीसाठी १९७४ मध्ये त्यांना मिळालेला ज्ञानपीठ पुरस्कार. ते हा पुरस्कार मिळवणारे पहिले मराठी लेखक ठरले. १९९८ मध्ये भारत सरकारने त्यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ एक स्मारक टपाल तिकीटही प्रकाशित केले.

संपूर्ण साहित्यकृती (कादंबऱ्या, वर्ष आणि प्रकार)

खांडेकरांच्या लेखनाने विविध प्रकारांना स्पर्श केला. त्यांनी एकूण १६ कादंबऱ्या, ६ नाटके, सुमारे २५० लघुकथा, ५० रूपककथा, १०० निबंध आणि २०० पेक्षा अधिक समीक्षा लिहिल्या. त्यांच्या कादंबऱ्यांची यादी खालीलप्रमाणे:

महत्त्वाच्या कादंबऱ्यांचा परिचय

'ययाति' (१९५९) - मराठी साहित्यातील शिखरकृती

'ययाति' ही खांडेकरांची सर्वात प्रसिद्ध कादंबरी आहे, जिला मराठी साहित्यातील महान कलाकृतींपैकी एक मानले जाते. ही कादंबरी महाभारतातील पौराणिक राजा ययातीची कथा पुन्हा सांगते, परंतु ती केवळ रूपककथा न राहता मानवी इच्छा, नैतिक निवडी, वृद्धत्व आणि काळाचे स्वरूप यावरील सखोल तात्त्विक चिंतन आहे.

कथानक: राजा ययातीवर शुक्राचार्यांनी वृद्धत्वाचा शाप दिला. त्याला आपल्या एका मुलाशी वयाची देवाणघेवाण करण्याची संधी मिळते. तो आपला धाकटा मुलगा पुरूकडून तारुण्य घेतो आणि स्वतःचे वृद्धत्व त्याला देतो. पण ही केवळ शारीरिक देवाणघेवाण नाही - ती नैतिक, भावनिक आणि आत्म्याच्या पातळीवरची यातना बनते.

या कादंबरीतून खांडेकरांनी विवाहाची पवित्रता, निष्ठा, व्यभिचार, सुखोपभोगवाद, जबाबदारीचा अभाव यांसारख्या विषयांवर तीव्र भाष्य केले आहे. ययाती हा केवळ दुःखद व्यक्तिमत्त्व नसून त्याच्या चुकीच्या निर्णयांशी प्रत्येक माणूस जीवनात कधीना कधी झगडतो, अशी खांडेकरांची मांडणी आहे. या कादंबरीला १९६० मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार, महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार आणि १९७४ मध्ये ज्ञानपीठ पुरस्कार असे तीन प्रतिष्ठित पुरस्कार मिळाले.

'उल्का' (१९३४)

'उल्का' ही कादंबरी तत्त्वनिष्ठ आणि तत्त्वशून्य माणसांमधील संघर्षाचे चित्रण करते. विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धातील समाजातील हा संघर्ष आहे. तारा ही मुख्य पात्र पुनर्विवाह केलेल्या तत्त्वनिष्ठ भाऊसाहेबांची बंडखोर कन्या आहे. तिच्या आजूबाजूला आत्याबाई, माणिकराव, इंदू, बाबूराव यांसारखी माणसे - तडजोडी करणारी, एकमेकांचे पाय ओढणारी - पाहताना ती स्वतः मोठी होते. पण याचबरोबर तिला भाऊसाहेब आणि चंद्रकांत यांच्यातील प्रखर तत्त्वनिष्ठाही पाहायला मिळते. ही कादंबरी सत्वहीन समाजमनाला जाग आणणारी आहे.

'क्रौंचवध' (१९४२)

ही कादंबरी पौराणिक विषयावर आधारित आहे. पौराणिक कथांमधून समकालीन मानवी जीवनाचे दर्शन घडवण्याची खांडेकरांची खासियत या कादंबरीतही दिसते.

'उषाप' - कथासंग्रह

हा कादंबरी नसून आठ लघुकथांचा संग्रह आहे, ज्यात दैनंदिन जीवनातील घटनांना काही वेगळे ट्विस्ट देऊन मांडले आहे.

इतर प्रमुख कलाकृती

कादंबऱ्यांखेरीज खांडेकरांनी विपुल मात्रेत इतर साहित्यप्रकारांमध्ये लेखन केले:

कथासंग्रह: अभिषेक, अविनाश, गोकर्णीची फुले, ढगाआडचे चांदणे, दवबिंदू, नवी स्त्री, प्रसाद, मुखवटे, रानफुले, विकसन, क्षितिजस्पर्श

चित्रपट व दूरदर्शन मालिका: खांडेकरांच्या साहित्यावर आधारित अनेक मराठी व हिंदी चित्रपट बनले. त्यात 'छाया' (१९३६), 'ज्वाला' (मराठी व हिंदी- १९३८), 'देवता' (१९३९), 'अमृत' (मराठी व हिंदी- १९४१), 'धर्मपत्नी' (मराठी व हिंदी- १९४१), 'परदेशी' (मराठी- १९५३) यांचा समावेश आहे. तसेच १९४० मध्ये 'लग्न पाहावे करून' या मराठी चित्रपटाचे संवाद व पटकथा त्यांनी लिहिली.

खांडेकरांचे विशेष योगदान

खांडेकरांनी मराठी व्याकरणात 'खांडेकरी अलंकार' ही नवीन संज्ञा निर्माण केली. याशिवाय त्यांनी मराठी भाषेला अनेक संकल्पना आणि शैली दिल्या. त्यांच्या लेखनात मानसशास्त्रीय खोली, तत्त्वज्ञान आणि समाजशास्त्रीय दृष्टी यांचा अप्रतिम संगम आढळतो. "आर्ट फॉर लाइफ्स सेक" (जीवनासाठी कला) या विचारसरणीचे ते प्रमुख प्रतिनिधी होते आणि त्यांनी 'कांचनमृग' व इतर कादंबऱ्यांतून हा विचार मांडला.

२ सप्टेंबर १९७६ रोजी या महान लेखकाचे निधन झाले. पण त्यांनी निर्माण केलेली साहित्यसंपदा आजही मराठी साहित्याला दिशा देत आहे. साहित्य अकादमीच्या म्हणण्यानुसार, 'ययाति'ने २० पेक्षा अधिक आवृत्त्या पाहिल्या आहेत आणि ती आजही वाचकांच्या मनात जिवंत आहे.